Orta Gerilim (OG) Hücresinde Güvenli Çalışma: Adım Adım Rehber

Orta gerilim (OG) hücresinde güvenli çalışma, hücreyi besleyen tüm yönlerden ayırıp kilitlemek, gerilim yokluğunu uygun bir OG dedektörüyle çalışma noktasında doğrulamak, ardından hücreyi topraklayıp kısa devre etmek ve gerilim altında kalan bara ya da komşu hücrelere karşı önlem almakla mümkündür. Kesicinin açık olması veya hücre üzerindeki gösterge lambalarının sönmesi tek başına "enerji yok" anlamına gelmez. 34,5 kV gibi dağıtım gerilimlerinde küçük bir sıra hatası bile ark ve ölümcül kazayla sonuçlanabilir.

Bu yazıda bir OG hücresinde bakım veya kablo başlığı işi öncesinde izlenebilecek adımları, kontrol tablosunu, kapasitif yük ve ark riskini ve sahada en sık yapılan hataları ele alıyoruz. Genel çerçeve, enerjisiz çalışmanın beş güvenlik kuralıdır; burada bu kuralların hücre içindeki karşılığına odaklanıyoruz.

OG hücresinde çalışmadan önce neler hazırlanmalı?

• Yazılı talimat ve iş izni: Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'nin 61. maddesi, işletme sorumlularının işin süresi, yeri ve cinsine ilişkin yazılı yönerge vermesini; sözlü veya telefonla verilen emirlerin karşı tarafa tekrar ettirilmesini düzenler. Yüksek gerilim işlerinde iş izni (permit-to-work) sistemi yaygın ve etkin bir uygulamadır.
• Tek hat şeması: Hücrenin hangi yönlerden beslenebildiği (ring hat, yedek besleme, kuplaj, jeneratör, gerilim trafosu üzerinden geri besleme) işaretlenir.
• Yetki: Aynı yönetmeliğin 60. maddesine göre yüksek gerilim altında çalışma; yetkili kurslardan "Yüksek Gerilim Altında Çalışma İzin Belgesi" almış kişilerce ya da bir mühendisin sorumluluğu ve gözetimi altında yapılabilir.
• Ekipman: Şebeke gerilimine uygun gerilim dedektörü ve test cihazı, hücre tipine uygun topraklama seti, gerekirse deşarj çubuğu, kilit ve uyarı levhaları, yalıtkan eldiven ve ark riskine uygun KKD.

Adım adım OG hücresinde güvenli çalışma

1. Manevra ve ayırma

Önce kesici (veya yük ayırıcısı) ile akım kesilir, ardından ayırıcı açılarak güvenilir bir ayırma aralığı sağlanır. Çekmeceli hücrelerde kesici servis dışı (test/ayrık) konumuna alınır. Hücre birden fazla yönden besleniyorsa her besleme noktası ayrı ayrı ayrılır; yönetmelik de birden fazla noktadan beslenen yerlerde önlemlerin her besleme noktası için uygulanmasını ister. Ayırıcı manevraları, gerilim sınıfına uygun yalıtkan bir manevra istakasıyla yapılır.

2. Kilitleme ve etiketleme (LOTO)

Açılan kesici ve ayırıcıların tahrik ve kumanda düzenleri kilitlenir, üzerlerine "kapamak yasaktır" veya "hat üzerinde çalışılıyor" gibi levhalar asılır. Uzaktan kumanda (SCADA) devre dışı bırakılır. Anahtarlı kilitleme sistemlerinde anahtarın yetkili kişi tarafından alınması önlemi güçlendirir. Birden çok kişinin çalıştığı işlerde çoklu kilit aparatı veya kilit kutusu kullanılması, son kilit sökülmeden tesisin enerjilenememesini sağlar.

3. Gerilim kontrolü: OG hücresinde nasıl yapılır?

Gerilim yokluğu, çalışılacak noktada ve üç fazda doğrulanır. Burada dikkat edilecek noktalar:

• Dolaylı işaretlere güvenilmez. Yönetmelik, ölçü aletinin geri gitmesine, lambaların sönmesine veya trafo uğultusunun kesilmesine güvenilmemesini açıkça belirtir.
• Hücre üzerindeki gerilim gösterge sistemi (VDIS) ilk bilgiyi verir. Bu sistemler IEC 62271-213 kapsamında tanımlanır. Ancak işletmenin prosedürü portatif dedektörle doğrulama gerektiriyorsa bu adım atlanmaz.
• Dedektör şebeke gerilimine uygun olmalıdır. Kapasitif tip OG dedektörleri için referans IEC 61243-1'dir. Standardın 2021 baskısı, dedektörün çıplak iletkene temasla kullanılmasını esas alır; boyalı veya kaplamalı yüzeylerde kaplama bir kondansatör gibi davranıp yanlış göstergeye yol açabilir. Bu nedenle kontrol, bara veya kablo başlığındaki çıplak bir temas noktasında yapılmalıdır.
• Dedektör kullanımdan önce ve sonra sınanır. Test cihazıyla veya bilinen enerjili bir kaynakla yapılan bu kontrol, arızalı bir dedektörün yanlış "gerilim yok" sonucunu engeller.

Dedektör seçimi konusunu gerilim dedektörü nasıl seçilir yazımızda ayrıntılı ele aldık.

4. Hücre topraklama ve kısa devre

Gerilim yokluğu doğrulanır doğrulanmaz hücre topraklanır. Yönetmelik bu konuda iki yol tanımlar:

• Hücrede kablo çıkış veya bara topraklama ayırıcısı varsa, bu ayırıcının kapatılmasıyla istenen şart sağlanabilir.
• Sabit topraklama ayırıcısı hücredeki diğer aygıtları topraklayamıyorsa, portatif topraklama ve kısa devre düzeneklerini bağlamak için hücrede veya aygıtlarda uygun çıplak bağlantı noktaları bırakılmalıdır.

Portatif hücre tipi topraklama seti kullanılırken set önce tesisin toprak barasına, ardından yalıtkan istakayla üç faza bağlanır. Topraklama, çalışma yerinin yakınında ve mümkünse çalışma yeri ile besleme kaynakları arasında yapılır; iş süresince sökülmeyecek şekilde tesis edilir. Yönetmelik ayrıca topraklama düzenlerinin hücreye girmeden bağlanabilmesini, bağlama sırasında kapı açık olacaksa bunun ancak kesici açıkken mümkün kılan kilitlemelerle sağlanmasını ister. Set seçimi, kesit ve uç aparatlarıyla ilgili ayrıntılar için topraklama setleri yazımıza bakabilirsiniz.

5. Kapasitif yük ve kalıntı gerilim

OG kabloları ve kondansatörler, enerji kesildikten sonra da yük tutabilir. Bu nedenle topraklama, yalnızca yanlışlıkla devreye almaya değil, depolanmış yüke karşı da korur. Kablo dayanım (DC veya VLF) testinden sonra ya da kondansatör bankası bulunan hücrelerde, kalıntı yük uygun bir deşarj çubuğu ile kontrollü biçimde boşaltılır ve ardından topraklama yapılır. Test için topraklamanın geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa bu, ayrıca tanımlanmış ve yetkilendirilmiş bir test prosedürüyle yapılmalıdır.

6. Gerilim altında kalan bölümlere karşı koruma

Kesici açık olsa bile, tesisin geri kalanı çalıştığı için hücre baralarında gerilim bulunabilir. Yönetmelik bu durumu doğrudan örnek verir: bölmelendirilmemiş hücrelerde, kapı kapalıyken sokulan bir ayırma plakası ile koruma sağlanmalı; bu mümkün değilse baraların da enerjisi kesilmelidir. Bara bölümü ayrı bir bölmede olan hücrelerde bu ilave önleme gerek yoktur. Komşu hücreler ve gerilim altındaki kısımlar uyarı levhası ve bariyerle işaretlenir.

OG hücresi kontrol tablosu

Adım	Kontrol	Ekipman	Sık yapılan hata
Hazırlık	İş izni, tek hat şeması, tüm besleme yönleri	İş izni formu	Ring veya yedek beslemeyi unutmak
Ayırma	Kesici açık, ayırıcı açık / çekmece ayrık	Manevra istakası	Yalnızca kesiciyi açmak
Kilitleme	Kilit, levha, uzaktan kumanda devre dışı	Kilit, çoklu kilit, levha	Anahtarı panoda bırakmak
Gerilim kontrolü	Çıplak noktada, üç fazda; dedektör önce/sonra sınandı	OG dedektörü, test cihazı	VDIS lambasına veya kaplamalı yüzeye güvenmek
Topraklama	Önce toprak, sonra fazlar; çalışma yerine yakın	Hücre tipi topraklama seti	Faz-toprak sırasını ters yapmak
Kalıntı yük	Kablo ve kondansatör deşarj edildi	Deşarj çubuğu	Test sonrası deşarjı atlamak
Komşu bölümler	Bara bölmesi, ayırma plakası, bariyer	Ayırma plakası, levha	Gerilimli baraya yaklaşmak

KKD ve ark riski konusunda nelere dikkat edilmeli?

Yüksek gerilimde ark, hava aralığından atlayabildiği için iletkene dokunmadan da elektrik çarpması veya yanık yaşanabilir. Bu yüzden hücre içinde gerilim kontrolü ve topraklama gibi işlemler, enerjili olabileceği varsayılarak yapılır. Çarpılma riskine karşı yalıtkan eldiven ve yalıtkan paspas; önlenemeyen ark riski varsa yeterli derecelendirmeye sahip, alev geciktirici ve ısıl koruma sağlayan giysi ile yüz ve göz koruması kullanılması önerilir. Ark koruyucu giysiler için uluslararası referans standart IEC 61482-2'dir. Gerekli koruma seviyesi, tesise özgü risk değerlendirmesiyle belirlenmelidir.

OG hücresinde yapılmaması gerekenler

• Hücre kapısını, kesici ve ayırıcı konumunu görmeden ve kilitlemeden açmak.
• Gerilim kontrolünü yalnızca hücre ön paneline veya gösterge lambasına bakarak yapmak.
• Gerilim sınıfı bilinmeyen ya da sınanmamış bir dedektör kullanmak.
• Topraklama setini önce faza bağlamak veya topraklamayı çalışma yerinden uzakta bırakmak.
• Kablo testi sonrasında deşarj ve topraklama yapmadan kablo başlığına dokunmak.
• Bölmelendirilmemiş hücrede enerjili baraya karşı önlem almadan çalışmak.
• İş bitmeden ve tüm çalışanlara haber verilmeden topraklamayı sökmek. Yönetmelik, kısa devre ve topraklamanın ancak bütün çalışmalar bittikten ve herkese haber verildiği kesinleştikten sonra kaldırılabileceğini düzenler.

OG hücresinde hangi HASEGAWA ekipmanları kullanılır?

34,5 kV dağıtım şebekelerinde gerilim kontrolü için AC 80 V – 36 kV aralığında çalışan HASEGAWA HSS-36B1 orta / alçak gerilim dedektörü kullanılabilir; istaka uzatma modunda alçak gerilimi algılamadığı unutulmamalıdır. OG dedektörlerinin kullanım öncesinde sınanması için AC 4000 V test gerilimi üreten HLA-3 gerilim dedektörü test cihazı uygundur. Topraklama adımında Type H, Type HA-W, Type HC ve Type HF modellerini içeren hücre tipi topraklama setleri, kablo ve kondansatörlerdeki kalıntı yük için ise deşarj çubukları tercih edilir. Topraklama setinin kesiti, tesisin kısa devre akımına göre seçilmelidir.

İlgili rehberler: elektrikte 5 altın kural, IEC 61243-1 gerilim dedektörü standardı.

Sık Sorulan Sorular

OG hücresinde gerilim kontrolü nasıl yapılır?

Şebeke gerilimine uygun ve kullanımdan önce sınanmış bir OG gerilim dedektörüyle, çalışma noktasındaki çıplak iletken üzerinde, üç fazda ayrı ayrı kontrol yapılır. Dedektör iş bitiminde tekrar sınanır.

Hücredeki topraklama ayırıcısını kapatmak yeterli mi?

Yönetmelik, kablo çıkış veya bara topraklama ayırıcısının kapatılmasıyla topraklama şartının sağlanabileceğini kabul eder. Ancak bu ayırıcı çalışılacak bölümü topraklamıyorsa, çalışma yerine portatif hücre tipi topraklama seti takılmalıdır.

Hücre üzerindeki gerilim gösterge lambaları yeterli mi?

Gösterge sistemleri ilk bilgiyi verir ve değerlidir; ancak arızalı olabilirler. Yönetmelik de dolaylı işaretlere güvenilmemesini ister. İşletme prosedürünüz gerektiriyorsa portatif dedektörle doğrulama yapılmalıdır.

Kablo testinden sonra neden deşarj gerekir?

Dayanım testi sırasında kablo yüklenir ve test kaynağı ayrıldıktan sonra da tehlikeli düzeyde yük tutabilir. Bu yük deşarj çubuğuyla boşaltılmadan ve kablo topraklanmadan kablo başlığına dokunulmamalıdır.

OG hücreleriniz için dedektör, topraklama seti veya deşarj çubuğu seçimini birlikte netleştirmek isterseniz teklif formu üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (RG 30.11.2000, sayı 24246), madde 60–61 — tam metin kopyası
• HSE — HSG85 Electricity at work: Safe working practices (3. baskı, 2013)
• IEC 61243-1:2021 — Live working, Voltage detectors, Part 1: Capacitive type
• IEC 62271-213:2021 — Voltage detecting and indicating system (VDIS)
• IEC 61482-2 — Protective clothing against the thermal hazards of an electric arc
• DEHN — Safe Working on Electrical Installations: Earthing and Short-Circuiting Devices (DS191/E)